Overweegt u een mantelzorgwoning te laten plaatsen? Dan wilt u weten waar u aan toe bent. In 2026 gelden nog steeds heldere basisregels — én staat er een belangrijke wetswijziging voor de deur die het plaatsen van een woning op eigen erf nog toegankelijker maakt. In dit artikel zetten we alles voor u op een rij: van de huidige regels rondom vergunningvrij bouwen tot de nieuwe wet die medio 2026 verwacht wordt.

Mag een mantelzorgwoning zonder vergunning?

In de meeste gevallen: ja. Sinds de invoering van de Omgevingswet in 2024 wordt een mantelzorgwoning gezien als een bijbehorend bouwwerk. Dat betekent dat u in veel situaties geen omgevingsvergunning nodig heeft, mits u voldoet aan een aantal voorwaarden.

Vergunningvrij bouwen is mogelijk als de woning:

• maximaal 100 m² groot is
• maximaal 5 meter hoog is (of maximaal 3 meter dakvoethoogte bij een schuin dak op meer dan 4 meter van de hoofdwoning)
• alleen op het achtererf staat — bouwen op het voor- of zijerf is altijd vergunningplichtig
• op minimaal 1 meter afstand staat van openbaar toegankelijk gebied
• bij een bestaande woning wordt geplaatst op hetzelfde perceel

Woont u in een hoekwoning? Dan geldt het achtererf vanaf 1 meter achter de voorgevel, inclusief de zijkant die niet aan de weg grenst. Informeer hierover altijd even bij uw gemeente, want de exacte begrenzing kan per situatie verschillen.

Let op: vergunningvrij bouwen betekent niet dat er helemaal geen regels gelden. De technische eisen uit het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) zijn altijd van toepassing — ook zonder vergunning.

Twee sporen onder de Omgevingswet

Onder de huidige Omgevingswet wordt bij de bouw van een mantelzorgwoning altijd naar twee zaken gekeken:

Spoor 1 — Technische bouwactiviteit (Bbl) De woning moet voldoen aan de bouwtechnische eisen voor veiligheid, gezondheid en duurzaamheid. Denk aan constructieve veiligheid, goede isolatie, brandveiligheid, en deugdelijke aansluitingen voor water, elektriciteit en eventueel gas. Bij vergunningvrije bouw worden deze eisen niet vooraf getoetst, maar ze gelden onverminderd.

Spoor 2 — Omgevingsplanactiviteit (ruimtelijk) Past de woning op uw locatie? Dit spoor regelt zaken als de plek op het perceel, de bouwhoogte en het uiterlijk. De ruimtelijke regels staan in het omgevingsplan van uw gemeente. Gemeenten hebben hierin eigen beleidsruimte, waardoor de regels per gemeente kunnen verschillen.

Wilt u zeker weten of uw bouwplan vergunningvrij is? Gebruik dan de vergunningcheck op omgevingsloket.nl — daarmee checkt u in een paar stappen wat voor uw specifieke situatie geldt.

Wie mag er in een mantelzorgwoning wonen?

Een mantelzorgwoning is bedoeld voor situaties waarbij iemand zorg nodig heeft én iemand anders die zorg verleent. Dat kan op twee manieren:

• De zorgbehoevende woont in de mantelzorgwoning, de mantelzorger in het hoofdhuis
• De mantelzorger woont in de mantelzorgwoning, de zorgbehoevende in het hoofdhuis

Er hoeft geen specifieke familieband te zijn, maar de zorgrelatie moet aantoonbaar zijn. Sommige gemeenten vragen om een mantelzorgverklaring, die u kunt aanvragen bij uw huisarts, wijkverpleegkundige of gemeente.

Goed nieuws: onder de nieuwe wet die medio 2026 wordt verwacht (zie hieronder), vervalt de mantelzorgverklaring als formele vereiste. De zorgrelatie hoeft dan niet meer op papier te worden aangetoond.

Pre-mantelzorgwoning: eerder plaatsen, vergunning wel nodig

Heeft u op dit moment nog geen zorgvraag, maar wilt u alvast een woning plaatsen zodat u later voor een familielid kunt zorgen? Dan spreekt men van een pre-mantelzorgwoning. Hier gelden andere regels: voor een pre-mantelzorgwoning heeft u in de huidige situatie wél een omgevingsvergunning nodig.

Dit verandert mogelijk met de nieuwe wet: het concept van de familiewoning (zie hieronder) maakt pre-mantelzorgwonen voor eerstegraads familieleden straks eenvoudiger.

Nieuwe wet verwacht per 1 juli 2026: familiewoningen

De belangrijkste ontwikkeling in 2026 is de Wet versterking regie volkshuisvesting (wetsvoorstel 36.512). De Tweede Kamer stemde op 3 juli 2025 in met het wetsvoorstel, en de bijbehorende novelle werd op 24 maart 2026 aangenomen. Op het moment van schrijven (mei 2026) is de wet nog in behandeling bij de Eerste Kamer. Het streven van het kabinet is inwerkingtreding per 1 juli 2026.

Wat verandert er concreet?

1. Familiewoningen worden vergunningvrij Naast mantelzorgwoningen mogen straks ook familiewoningen voor eerstegraads familieleden (ouders, kinderen, stiefkinderen) vergunningvrij worden gebouwd op het eigen achtererf. Een zorgindicatie of mantelzorgrelatie is daarvoor niet vereist.

2. Mantelzorgverklaring vervalt als harde eis De formele mantelzorgverklaring is geen vereiste meer voor een vergunningvrije mantelzorgwoning. Dit vermindert de administratieve drempel aanzienlijk.

3. Landelijk uniforme regels Er komt een eenduidige nationale regeling, zodat gemeenten niet langer sterk van elkaar kunnen afwijken in hun aanpak van mantelzorg- en familiewoningen.

4. Meerdere woningen mogelijk Het wordt mogelijk om zowel een zorgbehoevende ouder als een kind op het eigen achtererf te huisvesten, mits de totale bebouwingsoppervlakte binnen de grenzen blijft.

Let op: deze wet is op het moment van schrijven nog niet van kracht. Reken er nog niet op voor een bouwplan dat u nú wilt indienen. Houd de actuele status bij via eerstekamer.nl of neem contact op met uw gemeente.

Afmetingen en bouwhoogte: de geldende normen

Of u nu bouwt onder de huidige regels of straks onder de nieuwe wet, de maatvoorschriften blijven grotendeels gelijk:

Wilt u meer dan 100 m² bouwen? Dan heeft u altijd een omgevingsvergunning nodig. Neem in dat geval contact op met uw gemeente en vraag naar de mogelijkheden.

Technische eisen: waar moet de woning aan voldoen?

Een mantelzorgwoning moet voldoen aan het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). Dat zijn de wettelijke minimumeisen voor veilig en gezond wonen. Concreet gaat het om:

• Isolatie die voldoet aan de huidige energienormen (Rc-waarde)
• Brandveiligheid, waaronder rookmelders en brandwerende scheidingen
• Sanitaire voorzieningen: een toilet, douche of bad, en een aanrecht
• Deugdelijke aansluitingen voor elektriciteit en water
• Constructieve veiligheid van de fundering en draagconstructie

Bij Villea bouwen wij uitsluitend volgens het Bbl, zodat u zeker weet dat uw woning aan alle wettelijke eisen voldoet én gebouwd is om lang mee te gaan.

Heeft uw bank iets te zeggen?

Ja, als er een hypotheek op uw perceel rust. U bent dan verplicht om toestemming te vragen aan uw hypotheekverstrekker voordat u de woning plaatst of bouwt. Banken staan hier in de meeste gevallen welwillend tegenover, maar het is een stap die u niet mag overslaan.

Wat gebeurt er als de mantelzorg stopt?

Zodra de zorgrelatie eindigt, mag de woning niet langer als zelfstandige woning worden gebruikt. U hoeft de woning niet per se te slopen, maar de badkamer en keuken moeten worden verwijderd als u de woning vergunningvrij wilt bewaren. Wilt u de woning omzetten naar een reguliere woning? Dan heeft u daarvoor een omgevingsvergunning nodig — en die wordt niet altijd verleend.

Bent u van plan de woning later te verkopen of te herplaatsen? Vraag dan bij Villea naar de mogelijkheden. Een prefab mantelzorgwoning biedt daarin meer flexibiliteit dan een vaste aanbouw.

Informeer altijd bij uw gemeente

Ondanks de landelijke kaders hebben gemeenten in de huidige situatie nog eigen beleidsruimte. De voorwaarden voor vergunningvrij bouwen kunnen per gemeente en per locatie verschillen. Doe altijd navraag bij uw gemeente of gebruik de vergunningcheck via omgevingsloket.nl.

Bij Villea denken wij graag met u mee over wat er op uw perceel mogelijk is. Wij hebben ervaring met gemeenten door heel Nederland en weten waar de valkuilen zitten.

Overweegt u een mantelzorgwoning?

Bekijk onze inspiratiemodellen voor een goed beeld van de mogelijkheden, van 40 m² tot 100 m². Of vraag vrijblijvend een offerte aan — dan ontvangt u binnen één werkdag een eerste richtprijs op maat.